Familiewapens heraldiek zegelringen

Een familiewapen vertelt een verhaal dat soms eeuwen teruggaat. Wie het wapen op een zegelring laat graveren, draagt dat verhaal letterlijk bij zich. In het atelier van Juwelier De Tijd in Doetinchem worden regelmatig familiewapens gegraveerd. In deze blog leest u waar familiewapens vandaan komen, hoe een wapen is opgebouwd, welke kleuren en vormen er zijn en waar u op let als u uw familiewapen op een zegelring wilt laten zetten.

Wat is heraldiek?

Heraldiek, ook wel wapenkunde, is de studie van het ontstaan en de ontwikkeling van wapens: van personen en families, maar ook van steden, dorpen en andere gemeenschappen. Daarnaast gaat de heraldiek over de regels en voorschriften die gelden bij het ontwerpen en beschrijven van een wapen. Die beschrijving heet blazoeneren.

Wat is een familiewapen?

Een wapen is een gekleurd kenteken van een persoon, familie of gemeenschap. Oorspronkelijk was een wapen persoonlijk, later werd het erfelijk. Rond 1200 werd het gebruikelijk dat een wapen binnen een familie werd doorgegeven. Onder wapens vallen onder meer:

• Wapens van adellijke en burgerlijke families
• Wapens van landen, steden, dorpen, gemeenten en heerlijkheden
• Wapens van gilden, verenigingen, kloosterorden, waterschappen en rederijkerskamers

Kleur is een van de belangrijkste onderdelen van een wapen. Er bestaan wapens zonder figuren, maar geen wapens zonder kleur. Het schild is het belangrijkste deel: van de hele uitrusting van een middeleeuwse ridder bood het schild door zijn formaat de meeste ruimte voor een herkenningsteken.

Heeft mijn familie een familiewapen?

Een wapen hoort bij een bepaalde familie, niet bij iedereen met dezelfde achternaam. Twee families met dezelfde naam kunnen een totaal verschillend wapen voeren, of er kan maar één van de twee een wapen hebben. Een wapen dat online onder uw achternaam te vinden is, hoort dus niet vanzelf bij uw familie. Wilt u weten of uw familie een wapen heeft? Kijk dan eerst in de familie zelf: oude zegelringen, lakstempels, servies, grafstenen of familiepapieren laten vaak een wapen zien. Voor verder onderzoek kunt u terecht bij het CBG, het Centrum voor familiegeschiedenis in Den Haag. Voor wapens van adellijke families is de Hoge Raad van Adel de aangewezen instantie. Heeft uw familie geen wapen? In Nederland bent u vrij om een eigen familiewapen aan te nemen. Ook een monogram met uw initialen is een mooi alternatief op een zegelring.

Waar komen familiewapens vandaan?

Al heel vroeg voerden mensen tekens om vriend en vijand te onderscheiden, maar ook om bezit en macht uit te drukken. Eenvoudige tekens in felle kleuren op kleding, vaandels en schilden vormden het begin van de wapens zoals ze nu bekend zijn. Aan sommige afbeeldingen werden beschermende of zelfs magische krachten toegeschreven. Zo ontstond een symboliek rond de figuren in wapens. De leeuw, die in veel Nederlandse en buitenlandse wapens voorkomt, staat bijvoorbeeld voor kracht en heerschappij. Drie ontwikkelingen zijn van grote invloed geweest op het ontstaan van het wapen:

• De kruistochten
• De toernooien, de steekspelen van ridders
• Het gebruik van het zegel

De kruistochten

Aan het einde van de 11e eeuw riep paus Urbanus II op tot de eerste kruistocht, die in 1096 vertrok. Ridders uit heel Europa trokken samen op, en daarmee groeide de behoefte aan duidelijk zichtbare herkenningstekens. Naast persoonlijke kentekens droegen de kruisvaarders kruizen op hun kleding en vaandels. Doordat ridders uit veel landen samenkwamen, werden ook ideeën over tekens, wapenrusting en helmen uitgewisseld.

De toernooien

Toernooien waren steekspelen tussen ridders, gebonden aan vaste regels. Doordat helmen en wapenrustingen steeds beter en gelijkvormiger werden, waren ridders onder hun uitrusting nauwelijks nog te herkennen. Een duidelijke afbeelding op het schild en een herkenbare helmversiering werden daarom noodzakelijk. Herauten tekenden de wapens van de deelnemers op in wapen- en toernooiboeken, waarvan er nog exemplaren bestaan. Aanvankelijk vochten groepen ridders tegen elkaar, later werden het vooral tweegevechten. Wat begon als militaire oefening, werd steeds meer een sportief en weelderig spektakel. Omdat de gevechten nogal eens dodelijk afliepen, werden scherpe wapens vervangen door stompe. De bloeitijd van de toernooien lag in de 13e eeuw; in de loop van de 16e eeuw raakten ze in onbruik.

Het zegel

Het gebruik van zegels is ouder dan de heraldiek. In Europa gebruikten vorsten, geestelijken, edelen en rechtbanken het zegel om een document rechtskracht te geven. De oudste zegels tonen vaak eenvoudige initialen of monogrammen. Daaruit ontstonden figuurlijke voorstellingen, zoals de ridder te paard, een motief dat later ook in wapens terugkwam. Zegels waren meestal rond, maar er kwamen ook vierkante, ruitvormige en veelhoekige vormen. Het zegel werd met zijden koorden, linten of strookjes perkament aan een oorkonde bevestigd. Tegen vervalsing kreeg de achterkant soms een contrazegel. Om het kwetsbare wassen zegel te beschermen, werd er later een doosje omheen gemaakt. Mede daardoor zijn er nog mooie voorbeelden bewaard gebleven. Omdat een zegel rechtskracht gaf, gebruikte ook de burgerij het steeds vaker bij overeenkomsten en contracten, vaak met het familiewapen als afbeelding. Omdat elk zegel herkenbaar moest zijn, leidde dit tot een grote verscheidenheid aan wapens. Het verschil in rang bleef soms zichtbaar, bijvoorbeeld in de kleur van de gebruikte was. Later werd was vervangen door zegellak, die in allerlei kleuren werd gemaakt. En de zegelring is precies voor dit bezegelen ontstaan.

Van levende naar papieren heraldiek

Zolang wapens daadwerkelijk op schilden en helmen in de strijd werden gevoerd, spreekt men van de levende heraldiek. Uit de regels die herauten optekenden, ontstond een eigen vaktaal die nodig is om een wapen te ontwerpen of te beschrijven. Met de opkomst van vuurwapens bood de wapenrusting steeds minder bescherming. De strijdwijze veranderde en de toernooien verdwenen. Strijdwapens werden familiewapens: het tijdperk van de papieren heraldiek brak aan. Naast de adel koos ook een groot deel van de burgerij een wapen, als symbool van verbondenheid binnen de familie. In Nederland was en is iedereen daar vrij in. Vroeger kwam het voor dat iemand zijn wapen aanpaste of zelfs een heel ander wapen aannam. Later werd het gebruikelijk een wapen als erfelijk te beschouwen. De ontwikkeling bleef niet beperkt tot Europa; ook in Japan ontstonden familietekens. Toch kreeg het wapen vooral in West-Europa de vorm die nu bekend is, onder meer in Frankrijk, Spanje, Engeland, Duitsland, België, Nederland en Scandinavië.

Hoe is een familiewapen opgebouwd?

De belangrijkste onderdelen van een volledig wapen zijn:

• Het schild: het hart van het wapen, met de kleuren en figuren.
• De helm: boven het schild geplaatst.
• Het helmteken: een figuur op de helm, zoals een dierenkop of vleugels.
• De wrong: een gedraaide band van gekleurde stof op de helm.
• De dekkleden: de sierlijke, gelobde doeken die van de helm afhangen.

Helmteken, dekkleden en wrong

Ridders bevestigden figuren op hun helm, zoals dierenkoppen of vleugels, zodat ze ook herkenbaar waren als het schild niet goed te zien was. Deze figuren kwamen als helmteken in het wapen terecht. Een metalen helm werd in de zon hinderlijk heet. Vermoedelijk bracht men daarom een linnen kap over de helm aan: het helmkleed of dekkleed. Het deel dat over de schouders hing, werd in gelobde repen verdeeld. Mogelijk voor betere ventilatie, maar er wordt ook beweerd dat een gehavend kleed zo minder opviel. De dekkleden werden vastgezet met een wrong: stroken stof in verschillende kleuren die in elkaar werden gedraaid. De wrong bedekte ook de plek waar het helmteken op de helm was bevestigd.

De ontwikkeling van de helm

Van de vele helmtypen zijn voor de heraldiek vooral de helmen uit de 13e tot en met 16e eeuw van belang:

• De pot- of kuiphelm
• De steekhelm, met of zonder vizier
• De getraliede toernooihelm

Welke kleuren worden in een familiewapen gebruikt?

In de heraldiek heten de kleuren tincturen. Er zijn twee metalen en een aantal kleuren, elk met een eigen heraldische naam:

• Metalen: goud (geel) en zilver (wit)
• Kleuren: keel (rood), azuur (blauw), sinopel (groen), sabel (zwart) en purper

Een bekende vuistregel is dat een metaal niet op een metaal wordt geplaatst en een kleur niet op een kleur. Een gouden leeuw op een blauw veld is dus gebruikelijk, een gele leeuw op een wit veld niet. Zo blijft een wapen ook van een afstand goed herkenbaar.

Hoe worden kleuren in een gravure weergegeven?

Een gravure in goud of steen heeft geen kleur. Daarom worden de tincturen weergegeven met vaste arceringen, zodat het wapen ook zonder kleur te lezen is:

• Goud: puntjes
• Zilver: glad, zonder arcering
• Rood: verticale lijnen
• Blauw: horizontale lijnen
• Groen: schuine lijnen van (heraldisch) rechtsboven naar linksonder
• Zwart: horizontale en verticale lijnen gekruist
• Purper: schuine lijnen van (heraldisch) linksboven naar rechtsonder

Heraldisch rechts is de kant die voor de kijker links is: het gaat om de rechterkant van de drager van het schild.

Welke schildvormen zijn er?

De vorm van het schild veranderde mee met de kunststijlen. De heraldiek ontstond in de tijd van de gotiek. Grofweg zijn deze stijlperioden van belang:

• Gotiek: ongeveer 13e tot en met 15e eeuw
• Renaissance: ongeveer 15e en 16e eeuw
• Barok: ongeveer 16e en 17e eeuw
• Rococo: ongeveer 18e eeuw

Het Normandische schild

Een van de oudste schildvormen is het lange, amandelvormige schild van de Noormannen. Deze schilden waren groot en lastig te hanteren, maar er stonden al symbolen op. In de 13e eeuw werd het schild kleiner en meer driehoekig.

Gotische schilden

Tussen de vroeg- en laatgotische stijl bestaan veel overgangsvormen, met meer gebogen zijkanten en een minder scherpe punt. Bij het laatgotische schild van het begin van de 15e eeuw zijn de zijkanten onderaan verbonden door een halve cirkel. Die vorm wordt nog altijd veel gebruikt. Aan het einde van de 15e eeuw werd het schild rijker van vorm, soms met een uitsparing aan de (heraldisch) rechterzijde om de lans in te leggen.

Renaissanceschilden

De sobere gotische vormen gingen over in de elegantere renaissancestijl, de stijl die in de heraldiek het meest gebruikt wordt. Deze schilden hebben gebogen vormen en heten ook wel accoladeschilden, omdat de boven- of onderkant accoladevormig is.

Barok- en rococoschilden

In de barok werden de vormen grover en naturalistischer, al bleven de goed gestileerde heraldische vormen nog bestaan. In de rococo verdwenen de zuivere heraldische vormen steeds meer. Toch zijn er uit die tijd mooie wapens bekend, met asymmetrische schilden in fijn bewerkte cartouches.

Empire- en biedermeierschilden

Het empireschild is rechthoekig en onderaan afgesloten met een accolade. Deze vorm werd gebruikt in de tijd van het Franse keizerrijk van Napoleon. Het biedermeierschild uit de 19e eeuw lijkt op het vroeggotische schild, maar de bovenrand bestaat uit twee naar binnen gebogen lijnen.

Ruitvormig en ovaal schild

Traditioneel worden wapens van vrouwen niet op een gewoon schild gevoerd. Voor ongehuwde vrouwen wordt vaak een ruit gebruikt, voor gehuwde vrouwen en weduwen een ovaal. Dat is ook de reden dat de gravure van een familiewapen op een zegelring voor een dame kan afwijken van die voor een heer.

Alliantiewapen

Een alliantiewapen bestaat uit de wapens van twee families die door een huwelijk verbonden zijn. De twee schilden staan meestal schuin naar elkaar toe gekeerd.

Hoe zet u een familiewapen op een zegelring?

Een volledig wapen met helm, helmteken en dekkleden is vaak te gedetailleerd voor een kleine zegelplaat. Daarom wordt samen met u bepaald welke onderdelen op de ring komen: soms het hele wapen, soms alleen het schild of het helmteken. De kleuren worden weergegeven met de arceringen die hierboven staan beschreven. En omdat een zegel bedoeld is om af te drukken, wordt het wapen in spiegelbeeld gegraveerd.

• Stap 1: maak een afspraak in de studio in Doetinchem.
• Stap 2: neem een afbeelding of beschrijving van uw familiewapen mee, of een oude zegelring of afdruk.
• Stap 3: het model, het materiaal en de onderdelen van het wapen op de zegelplaat worden met u besproken.
• Stap 4: de edelsmeden maken de ring en graveren het wapen in eigen atelier.

Meer over de verschillende gravures leest u in de blog over een zegelring met gravure laten maken. Is een oude familiering beschadigd? Lees dan hoe een zegelring wordt gerestaureerd.

Wat kost een zegelring met familiewapen?

De prijs hangt af van de goudsoort, het gewicht, de keuze voor een steen en de hoeveelheid detail in het wapen. De prijs wordt altijd vooraf met u besproken. Levert u oud goud in, dan wordt de waarde daarvan verrekend met uw nieuwe zegelring.

Uw familiewapen laten graveren in Doetinchem

Wilt u uw familiewapen op een zegelring laten zetten? Maak een afspraak in de studio, zodat er ruim tijd voor u is. Bel 0314 39 20 66, mail naar info@juwelierdetijd.nl of plan direct een afspraak.

Veelgestelde vragen over familiewapens

Ook interessant

• Bekijk de zegelringen
• Zegelring met gravure laten maken
• Manchetknopen met initialen of familiewapen
• Goud omsmelten tot een nieuw sieraad

Over de auteur

Joël Rothuis

Joël Rothuis is eigenaar van De Tijd Juwelier en Rothuis.com. Als Register-gemmoloog (FGA) en Register-Taxateur in Nederland is hij een erkende autoriteit in zijn vakgebied. Hij adviseert verzekeraars en notarissen bij complexe taxaties en deelt zijn diepgaande kennis als columnist.